Manastiri Ovčarsko-kablarske klisure
Duhovni mir u srcu netaknute prirode
Ovčarsko-kablarska klisura se izdvaja među predelima Srbije jedinstvenim spojem netaknute prirode, reke Zapadne Morave i bogatog duhovnog nasleđa. Upravo zbog velikog broja manastira, raspoređenih na levoj i desnoj obali reke, ovaj kraj je u narodu poznat kao „Mala srpska Sveta Gora”.
Na prostoru klisure, danas se nalazi deset manastira (osam aktivnih) i dva sveta mesta – zbeg-crkva Kađenica i crkvica posvećena Svetom Savi, poznata pod nazivom Savinje. Podizani su u XIV i XV veku. Iako su kroz istoriju više puta stradali i obnavljani, manastiri su sačuvali svoj autentični duh i danas predstavljaju zaštićene spomenike kulture od izuzetnog značaja za istoriju i duhovnost Srbije. Raspoređeni su s obe strane Zapadne Morave, skriveni među šumama, stenama i obroncima Ovčara i Kablara. Svaki od njih ima posebnu atmosferu – od tihih skitova i manjih crkava, do većih manastirskih kompleksa koji vekovima okupljaju vernike, hodočasnike i putnike namernike.
Prema predanjima, nekada je u Ovčarsko-kablarskoj klisuri bilo 30 manastira. Arheološka istraživanja u klisuri su bila brojna, ali do danas još nisu kompletno završena i mnoge od tih objekata treba dalje istražiti. Činjenica je da su Ovčarsko-kablarski manastiri nastajali u turbulentnom i teškom vremenu za srpski narod. Jedan broj njih podigli su monasi koji su, bežeći sa Atosa od Turaka, dolazili u naše krajeve. Našli su ovde mirno područje na kome su mogli da se posvete molitvi, a onda su uz saradnju i pomoć naroda podizali verske objekte.
Značaj manastira Ovčarsko-kablarske klisure ogleda se i u tome što su se u većini njih nalazile prepisivačke škole i riznice koje su skrivane od Turaka kao vitalan deo srpske kulture i pismenosti. Svaka od svetinja vekovima priča svoju priču, ima neku osobenost koja joj je svojstvena i svaka odoleva zubu vremena.
Na desnoj obali Morave su: Manastir Vavedenje, Manastir Vaznesenje, Manastir Preobraženje, Manastir Svete Trojice, Manastir Sretenje
Na levoj obali Morave su: Manastir Blagoveštenje, Manastir Ilinje, Manastir Jovanje, Manastir Nikolje, Manastir Uspenje Presvete Bogorodice, i dva sveta mesta – crkva posvećena Svetom Savi i crkva-pećina Kađenica.
Manastir Vavedenje
Manastir Vavedenje se nalazi na ulasku u Ovčarsko-kablarsku klisuru iz pravca Čačka. Pretpostavlja se da je izgrađen u 16. veku. Porušen i zapusteo za vreme Velike seobe Srba, obnovljen je 1797. U njemu se nalaze delovi moštiju nekoliko svetaca.
Manastir Vaznesenje
Manastir Vaznesenje je obnovljen na ruševinama nekadašnjeg manastira na padinama Ovčara. Predanja kažu da ga je podigao Sveti Sava uz pomoć svoga oca Stefana Nemanje. Prvi put se pominje 1525. godine. Porušen i zapusteo 1690, obnovljen je 1937. godine.
Manastir Preobraženje
Manastir Preobraženje se prvi put pominje 1525. godine, zapusteo je i porušen najverovatnije 1690. godine, obnovljen 1811. a oslikan 1816 godine. Nakon toga je ponovo porušen 1911. godine zbog izgradnje pruge uskog koloseka. Sadašnje, novo Preobraženje, izgrađeno je 1940. godine a osveštao ga je Vladika Nikolaj Velimirović. Preobraženje je karakteristično po tome što je život monaha u tom manastiru identičan životu monaha na Svetoj Gori, tako da on nije u potpunosti prilagođen većim turističkim posetama, već je više za one koji tu dolaze kao vernici.
Manastir Svete Trojice
Manastir Svete Trojice je podignut, pretpostavlja se, krajem 16. veka. Arhitektura ovog manastira je tipičan primer raškog stila i po toj svojoj arhitekturi jedan je od najlepših manastira u Ovčarsko-kablarskoj klisuri.
Manastir Sretenje
Manastir Sretenje je izgrađen na severozapadnoj strani Ovčara oko 1528. godine. Zapusteo je 1715, a obnovljen 1818. godine. Više puta je rušen i spaljivan. Nema podataka o izgledu manastira i njegovih konaka pre obnove 1818. godine, a danas je manastirska crkva jednobrodna građevina bez kupole sa pripratom kvadratne osnove iznad koje je podignut nesrazmerno veliki zvonik.
Manastir Blagoveštenje
Manastir Blagoveštenje je podignut 1602. godine u raškom graditeljskom stilu. Najčešće pominjan i poznat po tome što se 1947. godine u njemu zamonašio blaženopočivši Patrijarh srpski Pavle koji je do skoro samog kraja svog života, svake godine, jedan deo vremena provodio u ovom manastiru. Tokom njegovog boravka u Blagoveštenje je hrlio veliki broj posetilaca sa namerom da se sa njim sretne. Manastir je poznat i po tome što se u njemu nalazi jedan od najlepših ikonostasa srpskih pravoslavnih hramova, čija rekonstrukcija i restauracija je trajala prilično dugo i koji je proveo van manastira skoro ceo vek, da bi mu bio vraćen krajem prošlog veka.
Manastir Ilinje
Manastir Ilinje je podignut 1939. godine na temeljima starog manastira, na uzvišenju iznad Blagoveštenja. Podignut je kao manastir i vodi se kao manastir, međutim, u njemu nikada nije živelo monaštvo. Danas je metoh manastira Blagoveštenje, a određene aktivnosti, verska služba ili litije, organizuju se u tom manastiru
Manastir Jovanje
Manastir Jovanje se prvi put pominje u osmanskom popisu iz 1528. godine, zapusteo je 1690, a obnovljen 1849. godine. Porušen je 1954. godine zbog izgradnje hidroelektrane Međuvršje, a novo Jovanje je sagrađeno, odnosno izmešteno, iznad prvobitnog između 1956. i 1959. godine kada je i živopisano.
Manastir Nikolje
Manastir Nikolje je najznačajniji sa istorijskog aspekta. Njegov prvi pisani pomen datira iz 1476. godine. Nikada nije zapusteo, odnosno nikad se u njemu vatra nije gasila. Najveći istorijski značaj ima zbog toga što je tokom srpskih buna i ustanaka u njemu boravio knez Miloš Obrenović sa porodicom. U znak zahvalnosti manastiru u koji je posle propasti Prvog srpskog ustanka sakrio svoju porodicu, Miloš mu poklanja konak koji predstavlja tipičan primer graditeljstva iz tog perioda, kao i vodenicu koju i danas opslužuju monahinje na reci Kamenici u Prijevoru, a koja nije prestajala sa radom od 19. veka. Nikolje poseduje bogatu riznicu u kojoj je Karansko jevanđelje iz 1608. godine, jedno od najznačajnijih rukopisa srpske kulture. Nekadašnje blago iz riznice manastira, Nikoljsko jevađelje, srpski srednjovekovni rukopis na pergamentu, danas se nalazi u biblioteci u Dablinu, Irskoj. Kao i mnoga čuvana srpska blaga krenulo je sa srpskom vojskom 1915. godine prema Krfu, kada mu se gubi svaki trag. Šezdesetih godina prošlog veka pronađeno je u dablinskoj biblioteci kojoj ga je, zajedno sa ostalim predmetima iz svoje vredne zbirke, poklonio izvesni industrijalac i kolekcionar ser Čester Biti. Gradska biblioteka u Čačku je dobile elektronsku verziju rukopisa, a original je do danas ostao u dablinskoj biblioteci „Ser Čester Biti”.
Manastir Uspenje
Manastir Uspenje je podignut 1939. godine na razvalinama srednjovekovne kule koja se pominje u turskim zapisima iz 1536. godine. Nalazi se na uzvišenju iznad manastira Jovanje i vidljiv je sa svih strana Ovčarsko-kablarske klisure.
Savina isposnica
Savina isposnica je smeštena u steni planine Kablar, u prirodnoj steni iz koje izvire voda za koji se u narodnoj tradiciji veruje da ima lekovita svojstva. Podignuta je 1939, a osveštana naredne godine. Do isposnice se dolazi isključivo peške, uskom šumskom stazom, što ovom mestu daje poseban prizvuk izdvojenosti i duhovnosti. Predanje kaže da je Sveti Sava ovde pronalazio mir za molitvu, a izvor se vekovima smatra blagoslovenim, naročito kada je u pitanju vid.
Crkva-pećina Kađenica
Crkva-pećina Kađenica predstavlja sveto mesto snažne i potresne prošlosti. Smeštena je u prirodnoj pećini i vezana za tragične događaje iz 1814. godine, kada su se tokom Hadži-Prodanove bune meštani okolnih sela sklonili u njen prostor, tražeći zaklon od osmanske vojske. Nakon što je ulaz u pećinu zapaljen, dim je ispunio unutrašnjost i usmrtio više od 600 ljudi koji su se tu skrivali. Po tom stradanju pećina je i dobila naziv Kađenica. Godine 1936. posmrtni ostaci nastradalih su sakupljeni i položeni u kamene sarkofage unutar pećine, a ceo prostor uređen je kao spomen-crkva posvećena nevinim žrtvama. Danas Kađenica ima izražen memorijalni i duhovni značaj i doživljava se kao mesto tišine, sećanja i poštovanja. Do crkve-pećine vodi uređena i obeležena pešačka staza kroz prirodni ambijent Ovčarsko-kablarske klisure. Tokom godine, ovde se povremeno održavaju pomeni i bogosluženja u znak sećanja na stradale.
